27.10.2021

5-сынып оқушыларын орта мектепке бейімдеу ерекшеліктері

Адайбекова Г. Е.

«Төңкеріс ауылының ЖОББМ»

КММ Оқу ісінің меңгерушісі

Ақмола облысы

Оқушылардың бастауыш мектептен орта буынға ауысуы — оқытудың ең қиын бейімделу кезеңдерінің бірі. Бұл тек оқушылар үшін ғана емес, мұғалімдер үшін де өзіндік сынақ. Сынып жетекшісі қысқа уақыт ішінде балалар мен олардың отбасыларын танып, оқушылардың іс-әрекеттерін тиімді басқаруды, олардың жетекшісі және тәлімгері болуды үйренуі керек. Бастауыш мектеп мұғалімі оқушыларды жоғары деңгейде оқуға жақсы дайындағанын және оларды барлық қажетті біліммен, шеберлікпен, дағдылармен қаруландырғанын дәлелдеуі керек. Ал пән мұғалімдері бесінші сынып оқушылары қазірдің өзінде жас жасөспірімдер екенін ұмытпауы керек, сондықтан оларды оқыту тәсілдерін осы жас ерекшеліктеріне сәйкес құру керек.

Бесінші сынып оқушылары үшін осы кезеңді бейімдеу қиындықтары:

— балалар бір мұғалімнен көпшілік ұстаздар ортасына ауысады;

— әр мұғалімнің талаптары жаңа әрі әртүрлі;

— жаңа заттар пайда болады;

— мектеп бағдарламасының күрделілігі артып келеді;

— балалардың мектептік мәртебесі өзгеруде — бастауыш мектептегі ең үлкендердің ішінен олар орта мектепте ең кішіге айналады;

— балалар жасөспірімдер табалдырығында тұр, тұлғааралық қарым-қатынас жетекші іс-әрекетке айналады, бірақ сонымен бірге негізгі қызметтері — сабақ оқу болып қала береді. Баланың болашақ өмірі бейімделу процесінің қалай өтетініне байланысты. Пән мұғалімдері де, сынып жетекшісі де балалар алғаш рет сыныпқа келгенге дейін көбінесе олардың білім беру қажеттіліктерін, мүмкіндіктерін, жеке қасиеттерін, қызығушылықтарын және қоршаған ортасын білмейді.

Бейімделу процесін тиімді ету үшін 5-сыныптың сынып жетекшісіне және пән мұғалімдеріне қойылатын талаптар бар:     

  1. Сыныпта әр оқушыға психологиялық жайлылық пен қолдау атмосферасын құру.
  2. Оқушылардың бірлесіп сынып ұжымын қалыптастыруына, олардың арасында мейірімді қарым-қатынас орнатуға ықпал жасау.
  3. Әр оқушыны шығармашылық қабілеттерін дамытуға қызығушылықтарын оятып, ынталандыру.

Бейімделу процесінің қолайлы барысын қамтамасыз ету үшін мынадай іс шараларды  жүргізуге болады. Оқу жылының басында оқушылардың жеке істерімен, мінездемелерімен танысу. Сыныптың әлеуметтік паспортын, ата-аналармен жұмыс жоспарын жасау. Сынып бұрышын жасау, безендіру.

Апта сайын ұйымдастырушылық және тақырыптық болып табылатын сынып сағаттары өткізіледі. Мектептегі сынып сағаты сынып жетекшісінің сынып ұжымымен тәрбие қызметін ұйымдастырудың негізгі нысандарының бірі болып табылады. Бірінші сынып сағаты ұйымдастырушылық сәттерге арналды. Бұл сабақта ұстаз мектептегі, сыныптағы мінез-құлық ережелері туралы айтуы тиіс. Оқушылар арасында міндеттерді бөлуге тырысу қажет.

5-сынып оқушыларымен сабақты және мектеп өмірін тиімді ұйымдастыру үшін, пән мұғалімдері мен сынып жетекші және ата-аналар тығыз қарым-қатынаста жұмыс істегені маңызды.

Бүгінгі таңда «Сабақты қалай қызықты ету керек? Қалай балаларды еліктіру қажет? Сабақта әр оқушы үшін тиімді білім алу жағдайын қалай құруға болады?» деген ойлар мазалайтын әр заманауи мұғалім өз сабағында балалардың өз еркімен, шығармашылықпен жұмыс жасауын және әр пән үшін максималды деңгейде танылуын армандамайды. Бұл әсіресе бастауыш мектептен кейін бейімделу проблемалары бар 5-сынып балалары үшін өте маңызды.

5-сынып оқушыларында жүргізетін жазу және оқу сабақтарында оқыту мен тәрбиелеудің әртүрлі стандартты емес формалары мен әдістерін қолдануға, оқу материалын беруді мұқият ойластыруға тырысу керек. Оқуға деген қызығушылықты арттыру үшін ойын сәттерін, презентацияларды, плакаттарды жиі қолданған жөн.

Бейімделу кезеңіндегі жұмыс түрлері:

— жеке (әңгімелесу, жеке оқушылармен жұмыс, оқушыларды зерттеу);

— топтық (қызығушылықтары бойынша шығармашылық бірлестіктер-түрлі үйірмелер, секциялар);

— ұжымдық (конкурстар мен концерттерге қатысу, пәндік апталарға қатысу).

Балаларды орта буынға жақсы бейімдеу үшін мұғалімдер мен сынып жетекшілерге ұсыныстар келесідей:

  1. Мектепке деген, оқуға деген мотивациясы төмен бесінші сынып оқушыларының сынып жетекшісі мен пән мұғалімдеріне осы оқушыларды сынып өміріне тартуға бағытталған іс-шараларды жоспарлау.
  2. Мұғалімдер  сабақтарда жұмыс істеу формаларын жоспарлау кезінде сыныптағы тұлға аралық қатынастарға назар аударып, көшбасшылық мінездері байқалмаған балаларды ескеруі керек. Сыныптағы жағдайды ушықтырмай сауалнама жүргізу. Әр оқушыға шынайы қызығушылық танытуға тырысу. Тапсырмаларды орындатуда ойын және зерттеу формаларын белсенді қолдану. Оқушылармен жұмыста тез шаршауға және жұмысқа деген қызығушылықтың тез жоғалуына байланысты бірнеше релаксациялық қызмет түрін біріктіру. Ата-аналармен байланыс ұстау — бұл тәрбие процесінің ажырамас бір бөлігі.

Бұл кезеңдегі балалардың көпшілігі еңбекқорлығының, жұмысқа қабілеттілігінің, жауапкершілігінің жоғары деңгейімен ерекшеленеді. Жалпы, сыныпта достық қарым-қатынас, өте жоғары ынтымақтастық, бір-біріне көмектесуге деген ұмтылыс болады, сонымен қатар сынып жетекшісінің өтініші назардан тыс қалмауы тиіс. Бірақ кейбір оқушылар мектептегі бүкіл оқу кезеңінде қиындықтарға тап болатыны да рас.

Менің ойымша, балалардың 5-сыныпқа сәтті бейімделуінің басты шарты — бұл процестің барлық қатысушыларының үйлесімді жұмысы: пән мұғалімдері, сынып жетекшісі, бастауыш сынып мұғалімдері, ата-аналар.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

  1. Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы, «Психология» сериясы. №1 (4), 2004.
  2. Мектеп социологиясы. Б.Қарайшықов. Алматы:Нұрлы Әлем, 2008. — 128 б.
  3. Мінез және тәрбие. Ә.Табылдиев. Алматы:Асыл кітап, 2014. -113 б.