13.09.2021

Орыс тілінде оқитын сыныптарға қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ беретін мұғалімдерге арналға әдістемелік ұсыным

Суюндыкова Баян Сабитовна

«Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы «Ақмола облысы бойынша ПҚ БАИ»

жаратылыстану және гуманитарлық пәндерді оқыту

әдістемесі кафедрасының аға оқытушысы, тренер

  Демек, сұрақтар туындайды: «Оқу процесін қалай дұрыс ұйымдастыру керек?», «Орыс тілді сынып оқушыларына қазақ тілін қалай оқыту керек?»

«Бөтен» тілдік ортаға ену сөзсіз проблемаларға, көбінесе психологиялық сипатқа әкеледі, бұл өз кезегінде қорқыныш, қателіктерден қорқады, бала жабылады, сабақтарда жауап беруден және қарым-қатынастан бас тартады. Сондықтан, қазақ  тілі мұғалімінің инофондармен жұмыс жасаудағы алғашқы қадамдары танымдық қызығушылықты дамыту және әлеуметтік қажеттілікті (қарым-қатынас қажеттіліктері үшін) түсіну арқылы қазақ тіліне жағымды мотивациялық қатынасты қалыптастыруға бағытталуы керек.

Оқушы Қазақ тілін білместен өзін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезіне алмайтындығын түсінуі керек, сонымен бірге, әсіресе оқушы үшін, тілді сәтті меңгерудің маңызды шарты мектеп командасындағы эмоционалды көңіл-күй, эмоционалды климат болуы керек.

Әлеуметтік мотивтің қалыптасуына ықпал етеді:

  • сөйлеуге деген ынтаны тудыратын сөйлеу жағдайларын жасау;
  • қарым-қатынас қажеттіліктерін, тілді жақсы меңгеруді қалыптастыру.

Көптеген балалардың санасында екі тіл жүйесі қатар өмір сүреді. Сонымен қатар,оқушылар қазақ тілінің заңдылықтарын ана тілінің(орыс тілінің) призмасы арқылы қабылдайды және ана тілінің құбылыстарын қазақ тіліне аударады, бұл көбінесе қателіктерге әкеледі. Мұндай тасымалдау кедергі деп аталады. Мұғалімнің басты міндеті-бұл жағдайда ана тілінің теріс әсерін жеңу, қазақ тіліндегі кедергілердің алдын алу. Бірақ бұл үшін, ең алдымен, тілдік материалды қазақ емес адамның көзімен «көру» керек, оқушы жеңуі керек қиындықтарды нақты бағалау керек.

Бұл қиындықтар қазақ  тілі мен орыс тілдерінің жүйелеріндегі сәйкессіздіктерге, оқушылардың қазақ тілінде орыс тілінің кейбір грамматикалық категорияларының болмауына, олардың қазақ  және орыс тілдеріндегі функцияларының сәйкес келмеуіне, белгілі бір грамматикалық мағыналарды білдіру тәсілдеріндегі сәйкессіздіктерге байланысты. Күрделілік сонымен қатар қазақ тіліндегі тілдік құбылыстардың тұрақсыздығын білдіреді: тілдегі ережелерден ерекше жағдайлар неғұрлым көп болса, оны игеру соғұрлым қиын болады.

Шамамен «Қазақ тілі» бағдарламасында осы құзыреттердің қалыптасуын қамтамасыз ететін үш мазмұнды сызық бар:

  • коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруды қамтамасыз ететін мазмұн;
  • тілдік және лингвистикалық (тілдік) құзыреттерді қалыптастыруды қамтамасыз ететін мазмұн;
  • мәдени құзыреттілікті қалыптастыруды қамтамасыз ететін мазмұн.

         Коммуникативтік құзыреттілікті қалыптастыруды қамтамасыз ететін мазмұнда сөйлеу әрекетін оқыту, бір жағынан, тілді меңгерудің автоматтандырылған дағдыларын дамытуды, екінші жағынан, шығармашылық сөйлеу дағдыларын және «тіл сезімін»дамытуды қамтиды. Нашар меңгерген білім үрей туғызады, олардың сөйлесуінде қорқыныш болады, сондықтан мұғалім осындай жағдайларда  оқушылардың   қажеттілігіне қарай пайдаланатын тілді қолдануға мүмкіндік жасай отырып,  сабақта жағдаяттық жаттығулар, табиғи қарым-қатынас, ынталандыру, дербес сөйлеу қызметін пайдалануСабақтың элементі ретінде ойын қолдануға болады, ол бір жағынан эмоционалды фон жасайды, ал екінші жағынан фонетикалық, лексикалық және грамматикалық құбылыстарды жаттықтыруға және бекітуге мүмкіндік береді.Қазақ тілі сабағында сөйлеу мінез-құлқының нормалары ерекше назар аударуды қажет етеді. Сөйлеу сөздерінің құрылымы, мазмұны және тілдік құралдары бойынша жұмыс интонация, сөйлеу түрі, мимика және т. б. жұмыстармен қатар жүруі керек.Ауызша сөйлеуді дамытуға аудиовизуалды құралдар да ықпал етеді, олар сонымен бірге әр түрлі тыңдау мен оқуды игеруге көмектеседі Аудиовизуалды құралдармен жұмыс істеу формаларының арасында мыналар болуы мүмкін:

  • толық жоспар немесе аннотация жасау;
  • тақырып бойынша сөз тіркестерінің тізімін құрастыру, синонимдік / антонимдік тіркестерді таңдау;
  • басында ұсынысты аяқтау;
  • диалог құру, микро бағаларды ойнау;
  • кейіпкерлердің сипаттамасы, олардың сыртқы келбетін сипаттау (монологиялық сөйлеу) және т. б.
  • классикалық көркем әдебиет пен жанды ауызекі сөйлеу үлгілерінде ауызша және жазбаша диалогтық және монологиялық мәлімдемелер жасау, мақсатқа, тақырыпқа, қарым-қатынас жағдайына және т.б. байланысты тілдік құралдарды қолданудағы айырмашылықтарды белгілеу.
  • Оқушылар бір-біріне қазақ тілінде сөйлеуді дұрыс және нақты айтуға көмектеседі.
  • Фонемалық есту қабілетін дамыту оқушымен жеке жұмыс жасау арқылы қол жеткізіледі.

Қазақ емес оқушылар үшін мәтінмен жұмыс жасау кезінде оқушылардың дыбыстық сөйлеуді қабылдауы және баспа мәтініне байланбауы үшін тыңдаудың алдында оқу өте маңызды. Оқу мәтінді егжей-тегжейлі талдауға көмектесуі керек, яғни.оқығанды емес, естігенді түсіну керек. Мазмұнды жазбаша түрде берудің барлық формаларының ішінде презентацияға ерекше назар аудару керек. Мәтінмен жұмыс ең алдымен эссе мен қысқаша мазмұндама жазуды үйретуге бағытталуы керек. Оқушылар мәтіннің құрылымын нақты көрсетуі, лексикалық және грамматикалық байланыс құралдарын қолдана білуі, тақырып пен микротемаларды тұжырымдай білуі, негізгі және қосалқы ақпаратты бөліп көрсетуі, автордың позициясын айқындауы және оған түсініктеме беруі, мәтінді жинақтау/орналастыру (қысқарту) тәсілдерін меңгеруі тиіс.

          Оқушылар әр түрлі сөйлеу түрлерінің ерекшеліктерін білуі керек және сөйлеудің әр түріне тән экспрессивтілік құралдарын қолдана отырып, өз мәтіндерін құра білуі керек. Мәтіннің екі нұсқасын салыстырмалы түрде қазақ тілінде зерттеуі мүмкін. Оқушылар мәтіннің негізгі белгілерін білуі керек және барлық тілдік деңгейлердің тиісті құралдарын қолдана отырып, кез-келген стиль мен жанрдағы мәтіндерді құра білуі керек: лексикалық, сөзжасамдық, морфологиялық және синтаксистік. Белгілі бір стильдегі мәтіндерді үлгі немесе берілген параметрлер бойынша құрастыру, сонымен қатар әртүрлі стильдегі мәтіндерді салыстыру пайдалы болады, бірақ айырмашылықтарды анықтау үшін бір тақырып (мысалы, «Адам өміріндегі судың маңыздылығы»).Жанрлардың ерекшеліктерін зерттеу практикалық қолдануға бағытталуы керек: баяндама дайындау, газетке мақала жазу, фильмге шолу, түсіндірме жазба және т. б.Көркем әдебиет тілін үйрену кезінде тілдің экспрессивті құралдарына, стилистикалық фигураларға ерекше назар аударыңыз, өйткені бұл тақырып ана тілінде сөйлейтіндер үшін де қиын.Оқушылар қазақ тілін меңгеру қажеттілігін түсінуі керек, оқушылар дайындаған хабарламалар немесе неге басқа тілдерді білу керек?, «Маған қазақ тілі не үшін керек?», «Қазақ тілі: байлық пен мәнерлілік» және т. б.

        «Мәдени құзыреттілік ана тілін ұлттық мәдениетті білдіру нысаны ретінде түсінуді, тіл мен халық тарихының өзара байланысын, қазақ тілінің ұлттық-мәдени ерекшелігін түсінуді, қазақша сөйлеу этикетінің нормаларын, ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін меңгеруді; сөздердің мағынасын ұлттық-мәдени компонентпен түсіндіре білуді білдіреді. Мәдени құзіреттілікті қалыптастыру үшін Қазақ тілі сабақтарында мәдениетаралық қарым-қатынасты қамтамасыз ететін тілдік құралдармен қаныққан өлкетану тақырыбындағы шағын формадағы мәтіндерді, сондай-ақ оқушыларды Қазақтың тарихы мен мәдениетінің құбылыстарымен таныстыратын ақпараттық мәтіндерді қолдану ұсынылады. Кіріктірілген сабақтар (қазақ тілі, әдебиет, тарих, музыка, кескіндеме, география және т.б.) өзекті болады.

    Бұл әдістер қашықтан оқытуда білім алушылардың туындаған мәселелерін шешуге әдістемелік көмек  бола алады.Мұғалімнің сабақты ұйымдастыруда сөз мағынасын түсінуді, мәтін мағынасын оқу мен жазу, тыңдау, айту процесінде жетілдіруге мүмкіндігі бар  әдістер қарастырылған.