14.06.2021

Абай Құнанбайұлының педагогикалық көзқарастары сабақтастығының тарихи-әлеуметтік мәні

Есенгалиева А. Е. А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті магистранты

Сенкубаев С. Т., А.Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті әлеуметтік –педагогикалық пәндер кафедрасының оқытушысы, педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент

Адамгершілік тәрбиесінде тәрбиеленген адам Абай батыл, батыл, батыл, шаршамайтын, сөйлеуден қорықпайтын, алдына қойған биік мұратына жетуге тырыспайтын адам болуы керек екенін түсінеді.

   «Билікке ие, шөлдемеген адамдар ғана елге қамқор болады», — дейді Абай. Ол қорқақ, әдетте жалқау, дәрменсіз дейді. Қорқыныш-әлсіздіктің белгісі. Батыл адам болу үшін, ол мықты фигура мен күшті мінезге ие болу керек дейді.

Қайрат пен ақыл жол табады

Қашқын да қуғынға ұшырады.

Кімнің сот төрелігі бар,

Сол жарасар дүниеге келді.

Бәрі ерлікпен шығады-тапқырлық, батылдық, шыдамдылық, дейді Абай. Сабырлы, табанды болу-бұл адамның, мақсатты адамның қасиеті. Абай қазақ жастарын қиын кезеңде, бірінші рет ғылым жолында кездескен кезде, жоспарламауға, талапты сұңқарға мінбеуге, тасқа шықпауға, мұратқа жете алмауға шақырды. Кез-келген жағдайда батылдық пен батылдық адамды сабырлы етеді, кездейсоқ өлтірушіге жағдайды қайтадан өзгертуге мүмкіндік береді және адамды құл қалдырмайды. Мұндай адам тағдырға бейім емес, әлі де өз мақсатына жетеді. Ол үшін адал және белсенді үкімет болуы керек», — дейді ақын [1].

Егер ауызша қазақ әдебиетін алсақ, онда негізгі бағыттардың бірі ақыл, астарлы әңгіме деп айтуға болады. Бүгінгі таңда бұл екі кітап қазақ тілінде жарық көрді. Халық әдебиетінде көп немесе аз мәнерлі сөздер-мақал-мәтелдер, мақал-мәтелдер, мақал-мәтелдер. Бұл екеуі де, негізінен, өмірді бақылаған белгісіз халық данагерлері айтқан ұлы ойдың, терең пайымдаулардың, тәжірибелердің жемісі. Мақал-мәтелдерді халық туды деп айту қателік болар еді. Себебі адамдар туралы айтқанда, біз жұмыс істейтін адамдармыз. Әрине, мақал-мәтелдер мүлік идеясына назар аударатындарды қамтиды. Сондықтан біз саналы түрде «принципті» ескереміз. Осы уақытқа дейін» мақал-мәтелдер», «Қара сөздер» айтылынбаста белгілі бір мағынада, дизайнда қарастырылған сөздермен ұқсас деп аталады: ақыл сөздері ( дидактикалық сөздер), сыншылар ( афоризмдер), оларды қалай екіге бөлу керек. Мақал — мәтелдер мазмұны бойынша ақыл-ой сөздер тобына, кейбіреулері-астарлы әңгімелер тобына жатуы керек. Ақыл сөздері — бұл халықтың ұрпақтарына қалдырған өсиеті-ақылы, өмірге жетекші басшылық. Сондықтан оның мағынасы айқын, түсінуге оңай, бәріне түсінікті, мағынасы көп, мағынасы көп. Нақыл сөздер-бұл үлкен ойға, терең пікірге негізделген өмір туралы айтатын ел санасының нәтижесі. Ащы және дәмсіз, алыс және жақын, жақсы мен жаман – бұл халық даналығының сәулесі, ұрпақтар өмірдің әртүрлі жақтарын қайта ойластырып, олар туралы халықтан шығарған ойдың түйіні: өмірдегі әртүрлі құбылыстар, «қатесіз», «қатесіз», бұл өмірде болатынына көз жеткізіп, өмір шындығында айтылғандай. Қазақ халқы өмірдің түрлі жақтарын қамтитын дана сөздер мен мақал-мәтелдерге бай. Ақыл, сөз, әдемі, немесе әдемі, немесе Абай шығармаларының терең формаларында. Абайдың ақыл-ойы мен даналығы-ақын шығармашылығының маңызды саласы, ойлы, идеялық, поэзияны толықтырады. Сонымен бірге алғаш рет әдебиеттің, проза мен журналистиканың жаңа түрі пайда болды. Бұл ақынның терең ойының шынайы туындысы. «Мен мүмкін емес екенімді Білгеніңді қаламаймын», — деді ол. Ол астарлы әңгімелерде де, түзетулерде де өмір шындығына, адамдардың армандарына, болашаққа қамқорлық жасаған жазушы. Оның өзі айтқандай: «Киранша Қырымға қарап, қайғы мен зар, кеккен надан, зұлым, ат шиыршық, пухлый.»Абай тыңдаушыларын өз сөздерін халықтың терең идеясына салып, оған көркем образ бере отырып түзетуге шақырады. Ол қандай жұмыс жазғанын білмеді және оның мазмұнына ерекше назар аударғысы келді. Абай өзінің барлық шығармаларында қақтығысы шиеленісе түскен қоғамның құрылуын бейнелейді. Оның жұмысындағы ең өзекті тақырыптардың бірі-білімге шақыру. Бұл жолда ағартушының қаламынан көркемдік білімге қатысты бай мақал пайда болды. Ақынның осы өнер-білімге деген астарлы әңгімесінде үлкен философиялық тұжырымдар бар. Олардың дүниетанымды қалыптастырудағы, студенттердің өмірін бекітудегі белсенділігі. Мысалы:»…. Ғылым жоқ, Ғылым жоқ, Ғылым жоқ, ғылым сөзін айтатын адам жоқ; сіз білетін нәрсені кімге үйретесіз және білмейтін нәрсе туралы кімнен сұрайсыз. Бұл мүмкін тиімді, егер сіз және ел жоқ, күн сот шешімі керек қандай да бір затты ала кетесіз олардың қолына? «- дейді Абай. Алыс әлемнің қараңғы тереңдігінде күнделікті алаңдаушылық, жайлау үшін малға арналған жазғы алаң, қыстауға арналған малға арналған қысқы алаң, қанаттар үшін, осы екі қамыста, ел-талдау құралы-надандық, әскери күш-мансаптық дау үшін, бодау-Барымта, ұрлық-зорлық-зомбылықтың негізі-кәсіп: болашақ туралы саналы түрде махрум да қалмады. «Надандық-ғылым-білімнің жетіспеушілігі» — қазақ даласы соншама артта қалып, осы надандықпен күреске түсті. Бұл үлкен бағдарламаны, үлкен мақсатты белгілейді. «Міндет, өнер шашпак Наурыз, тіл, көз және іс жүзінде көңіл — күй жақында болады деген ойға жетелейді»,-осы жолда, ең алдымен, жастарға арналған Туған сөзіңізді ауыстырыңыз-болу талабы.:

Пайда туралы ойламаңыз, ар-ұждан туралы ойланыңыз,

Сізге қажет нәрсені көбірек біліңіз!!!! -ол» талап қыл», оның үгіт-насихат сөздері бойынша кеңейіп, былай дейді: «білім-бұл оқуды қалайтындар үшін ғылым, алдымен білу керек. Талаптың өзіндік шарттары бар, оларды білмей, іздегенін таппай. Біріншіден, Егер білім-ғылым табылса, мен әлемде қызықты нәрсе іздемес едім. Егер адам шынымен бақытты болса, онда білім — ғылымның өзі » мейірімді және тезірек болады.»Абай :

Әлемнің өзі, малдың өзі,

Егер сіз ғылымға назар аударатын болсаңыз-мақал білім-өнердің кілті, өнер-білім; мағыналы өмір. Ақын қазақтарды осы күнге дейін ғылыми емес өмір санатына қоспай, «ғылымсыз әлем жоқ» деген берік байланыс орнатады. Ақынның мақал-мәтелдерінде көркемдік білім жан-жақты мақсатта зерттелуі керек, ал жеке, мызғымас себептермен оқыту ұзаққа созылмайды: «білім-бұл тек бір нәрсені үйрену үшін үйренетін ғылым, білімге мейірімділік, патронат ананың мейірімділігі сияқты .»Жұмысқа үндеу-ақынның сүйікті тақырыбы. Оның астарлы әңгімелері халқын болашақ жарқын өмірге жетелейтін жұмыс туралы насихатқа толы. Абай:

 Ірі қара малдың еңбек қылмысы көзделмейді,

 Қар сияқты су да тез ағып кетеді», — дейді ол. Эриксиздик-тек акциялардың өсуі ғана емес, омириннин баянсыз, бір ғана мемлекетке, берекесізге келді. Мұндай күйге түскен адам әлемде жоқ нәрсеге тең. Абайдың адамгершілік тақырыбындағы мақал-мәтелдері жастардың рухани әлемін тәрбиелеуде ерекше мәнге ие. «Адам-бұл махаббат, әділеттілік және сезім.»Абайда бұл үшеуі бір бүтін болып табылады, олар жеке-жеке жарамсыз. «Әділеттілік-ізгіліктің анасы», «әділдігі жоқ адамда ұят болмайды». Ұят жоқ жерде туыстық, бауырластық, махаббатқа орын жоқ. Себебі-ұят моральдық парыздың барлық нормаларына деген сенімін жоғалтады. «Ұят жоқ адамның сенімі жоқ.»Адамды барлық жаман нәрселерден аулақ ұстайтын күш оны жібермейді-бұл адамның өзін-өзі бақылауы. Егер бұл болмаса, ақын өзін қалай сезінсе де, адам ұяттан айырылмас еді. Әрине, ұялу үшін ақыл-ой қажет,ал егер ақылдың көздері үмітсіздік, әділетсіздік, батылдық, ашуланшақтықпен жасырылса, онда ақылды адамның адамгершілігі жойылады. Осы орайда Абай былай дейді: «Адамдардың көпшілігі ақымақтықтан, ақылдан, Жүректегі бас бостандығынан, Қайраттың мейірімділігінен айырылмайды.»Моральдың бір ерекшелігі-Достық. «Достық бар адам достықты шақырады» [2].

«Өмір жолында, ересек өмірге барар жолда адамның өз борышы-досы бар. Бұл үшін адамның жүрегінде жақсы тілек болуы керек: «жүрегі жұмсақ білетін Құл нағыз дос таба алмайды.»Ұлы сөзді тауып, мақал-мәтелдерді мәдениеттің жоғары деңгейіне көтерген Абай Қазақстан тарихындағы алғашқы ақын болды. Оның даналығы-өз елінің, Шығыстың, Ресейдің үздік суретшілері мен мәдениеттерінің дарындарымен қаруланған адам болу, оған қазақ әдебиетіндегі даналық үлгілерін, мақал-мәтелдерді мазмұны жағынан да, сыртқы келбеті жағынан да философиялық түсіну дәрежесіне дейін жеткізу. Сонымен, астарлы әңгімелер (афоризмдер) — бұл ең алдымен дидактикалық поэзияның жемісі. Абай шығармашылығындағы нақыл сөздер — таза ақыл, өсиет тілі-алға шығады, оның ерекшелігі[3].

Абайдың «ғибратты сөздері» — терең философиялық, этикалық, эстетикалық, философиялық және психологиялық ой-толғаныстарға, өмірлік мәселелерді дәл болжай білуге толы құнды мұра. Жыл сайын біз онда айтылған дана ойларды оқып, қайталаймыз. Біз оқыған сайын көптеген сұрақтарға жауап аламыз, жаңа ойлар ойлап табамыз және оларды басқаша тұжырымдаймыз. Оның түзететін сөздерінің басты тақырыбы-адам, тұлға, ал басты мақсаты — адамды тәрбиелеу. Адам-бұл адам болған кезде де адамдар үшін жұмыс істейтін жан-жақты жетілген адам. Сонымен, «толық адам». Ол» нағыз адам», «толыққанды адам» қандай болуы керек деген сұраққа жауап іздейді және оған өзінің қара сөздерімен жауап береді. Ол адамды жан-жақты зерттейді, оның мінезін, өзін-өзі тануын қолдайды, адамды бөтен әрекеттерден аулақ болуға шақырады және, керісінше, оған жоғары сезімдерді тәрбиелейді: психология пәнін зерттеу пәні болып табылатын махаббат, парыз.  «Үш нәрсе-адамның қасиеттері: Ыстық қайрат, жарқын ақыл, жылы жүрек» [17-ші сөз]. Сондықтан Абайды дәріптеуде сенсорлық жауапкершілік те, психологияның үлесі де ерекше рөл атқарады [4].

Абай психология бойынша арнайы жұмыс жазбаса да, оның ғибратты сөздерінен осы ғылымның түрлі мәселелеріне байланысты түрлі пайымдаулар табуға болады. Ақын-ойшылдың алғашқы сөйлеген сөздерінде жалпы психологияның – жан мен дененің арақатынасы, адамның психологиялық дамуы жолындағы білім мен тәрбие функциялары, еңбек психологиясы, сондай-ақ балалар психологиясы мен әлеуметтік психологияның жеке мәселелері (адамның жеке және жас ерекшеліктері туралы, өзін-өзі тану және таным процестері туралы, ұлттық мінез-құлық туралы және т.б.) көрсетілген. Абайдың айналасындағы әлемді тануға деген осындай ықылас жоғары рухани құштарлықты білдіреді.  Абайдың айтуынша, жан жүрегінде орнаған. «Мен адам денесінің патшасымын, менен қан ағып жатыр, жан менде тұрады, менсіз өмір жоқ…»[17-ші сөз]. Жан адамның өмірі мен қызметін жүрек арқылы басқарады. Егер жан жетілмеген болса, онда адамның іс-әрекетінде де кемшілік болады. Ішкі әлемі тазарған және жетілген адам ғана қателіктер жасамай немесе өмірде қателіктер жасамай дұрыс өмір сүре алады. Адамның бақыты оның жүрегінің тазалығымен, яғни жүрегінің тазалығымен тығыз байланысты. бұл «үлкен және мейірімді кішкентайдан ұят — мен, бірақ мені таза ұстай алмаймын, ақыр соңында резерв қалады» [4].

Егер Мен таза болсам, мен адамзат ұрпағынан бас тартпаймын: мен жақсылықтан, мен жамандықтан, мен әділеттіліктен, ұяттан, рақымнан, Мейірімділіктен…»[17-ші сөз] адамдарды жаны мен жүрегін таза ұстауға үйретеді. Сонымен, жетілдірудің негізі-жүректің жетілуі. Бұл адамның ішкі нәзік мәнін тазартуды білдіреді. Оның айтуынша, Абай есею жолдарын,олардың алуан түрлілігін көрсетеді. Осы жетілу жолдарынан өткен әр адам өзінің қандай деңгейде және өмірінің келесі кезеңінде екенін анықтай алады. Адамның өмірі мәні ашылып, перспективалары анықталған кезде ғана маңызды болады. Осылайша, Абайдың ілімі әр адамның өмірінің мәнін ашып, оған болашақтың жарқын жолына түсуге мүмкіндік береді. Оның айтуынша, жетілу, жетілу-бұл адам өмірінің мақсаты [5].

Ғалым — психолог Т.Тәжібаев:»…Абай-тамаша ойшыл ғана емес, сонымен қатар психологиялық білім жүйесін ілгерілетумен айналысқан ірі философ, ғалым. Ол ұлттық психологиялық тұжырымдамалардың негізін қалады…»дамитын. Қорытындылай келе, Абайдың сабақтары бүгінгі күні де өзекті болып отырғанына еш күмән жоқ.

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

[2]  Сапарамен Б. Қазақ әдебиеті. –Алматы: «Атамұра», -2000. — 7б.

[3] Байқонақова Р. Абайдың психологиялық көзқарастары, — Экологиялық жаршы, — 2005. -9 б.

[4]  Ильна Т. Педагогика, — Алматы: «Білім», 2003. -11 б.

[5] Харламов. Н. Педагогика, — Алматы: «Білім», 2000. -14 б.